Búum okkur undir hækkandi olíuverð

Gott framtak hjá þeim félögum. Við Íslendingar verðum að fara að móta orkustefnu til framtíðar. Olíuframleiðsla í heiminum hefur náð hámarki og mun fara minnkandi á næstu áratugum. Þegar það fer saman við síaukna eftirspurn, getur það aðeins þýtt hækkandi olíuverð. Kolun (pýrólýsa) á lífrænu efni, svo sem sorpi og ræktuðum lífmassa af ýmsu tagi, er ein af þeim leiðum sem tiltækar eru til þess að framleiða fljótandi eldsneyti eða gastegundir svo sem metan og vetni. Tækni við kolun er í örri þróun og kolunarverksmiðjur eru að verða fullkomnari og nýta nú hráefni betur en hægt var með eldri tækni. Stofnkostnaður er samt töluverður og samkeppnisstaða lífolíunnar (bio oil) eða lífdísilolíunnar (bio diesel) hefur verið erfið á markaði. Þrátt fyrir allt tal um að dísilolía sé orðin dýr er hún enn tiltölulega ódýrt eldsneyti. Það á eftir að breytast. Háværar kröfur eru um að ríkisstjórnir bregðist við hækkandi olíuverði með því að minnka skattlagningu sína á olíuna. Það væri í raun það sama og að pissa í skóinn til þess að halda lengur á sér hita. Skynsamlegra er að yfirvöld í öllum löndum nýti skatta af olíu og bensíni til þess að stuðla að sjálfbærri orkuframleiðslu.

Þess má einnig geta að kolun er frábær aðferð við að leysa sorpvandamál. Urðun og brennsla á lífrænu sorpi er bæði sóun á verðmætum og mikill mengunarvaldur eins og dæmin sanna.

Framleiðir pýrólýsuolíu úr lífrænum úrgangi

Öspin - Íslands eina von

Einhverjum kann að finnast þessi yfirskrift dálítið glannaleg, sem hún auðvitað er, og ekki væri vel komið fyrir landi okkar ef ekki væru önnur ráð til bjargar. Það er nú samt þannig, sem betur fer, að þegar við vinnum að einhverju verkefni, viljum við trúa því að það leiði til framfara fyrir land og þjóð.

Það er heldur ekki alveg nóg að við sem vinnum að skógræktarmálum vitum að við erum að leggja lítið lóð á vogarskál framfaranna; við viljum líka að aðrir viti af því. Og við viljum sannfæra annað fólk um ágæti þeirra verkefna sem unnið er að. Því er einnig oft haldið fram að það sé beinlínis skylda starfsmanna ríkisins að upplýsa almenna skattgreiðendur um það, hvaða verkefni þeir eru að borga fyrir með sköttum sínum.

En þetta er nú orðinn nógu langur inngangur að greininni sem hér birtist, en hún byggist á erindi sem flutt var á Fræðaþingi landbúnaðarins í marsmánuði 2011. Á þeirri ráðstefnu var haldin skógræktarmálstofa í tilefni af alþjóðlegu ári skóga sem nú stendur yfir.

 

Ösp á Íslandi – rannsóknir, ræktun og nýting 

Halldór Sverrisson, Rannsóknarstöð Skógræktar ríkisins á Mógilsá og Landbúnaðarháskóla Íslands  

Inngangur 

Á Íslandi finnst aðeins ein villt vaxandi tegund af asparættkvíslinni, en það er blæösp (Populus tremula). Blæöspin hefur mjög takmarkaða útbreiðslu hér á landi og ber aldrei fræ. Auk þess er hún hægvaxta og vaxtarformið er yfirleitt ekki heppilegt til nýtingar í skógrækt. Klónar frá hinum Norðurlöndunum hafa verið reyndir hér í litlum mæli, en vöxtur þeirra er ekki mikið betri en þeirra íslensku. Þar eru reyndar einnig ræktaðir blendingar af blæösp og amerískri nöturösp (P. tremuloides) sem vaxa mun hraðar og hafa einnig sýnt ágætan vöxt hér á landi. Ókostur við blæöspina er að henni er ekki hægt að fjölga með vetrargræðlingum. Hún og blendingar hennar mynda mikið af rótarskotum, sem er ókostur í görðum en kostur í teinungarækt þar sem endurútplöntun sparast. Alaskaösp (P. balsamifera ssp. trichocarpa), sem barst frá Alaska til Íslands árið 1944, hefur marga kosti sem blæöspina skortir og hefur því orðið fyrir valinu sem skógræktartré. Á Íslandi er hún yfirburðatré hvað varðar vaxtarhraða og harðgervi.  Skort hefur hins vegar á vaxtaröryggi víða á landinu, skemmdir af völdum vor- eða haustkals hafa verið tíðar og heppilega klóna hefur vantað fyrir ákveðin héruð. Með kynbótum, sem byggja á afkvæmatilraunum, sem staðsettar eru víða um land, má fá fram klóna sem eru vel aðlagaðir aðstæðum á hverjum stað. Víða eru skilyrði erfið til trjáræktar vegna þess að sumur eru svöl og vindasöm og er þá getur öspin veitt skjól fyrir trjátegundir sem gera meiri hitakröfur.Ösp og víðir eru þær trjáættkvíslir sem einna auðveldast er að kynbæta. Það byggir á því að að auðvelt er að fjölga tegundum af þessum ættkvíslum, þær blómgast ungar og erfðamengið er lítið (Weih 2004). Auðveldlega má víxla saman mörgum tegundum aspar vegna þess að allar aspir hafa sömu litningatölu (Stettler et al. 1996). Algengustu aspartegundir sem ræktaðar eru í heiminum eru svartösp (Populus nigra) og silfurösp (P. alba) í Evrópu, auk alaskaaspar og balsamaspar (P. balsamifera). Í Norður Ameríku er sléttuösp (P. deltoides) töluvert ræktuð. Miklu algengari í ræktun eru þó tegundablendingar. Áður var blendingur svartaspar og sléttuaspar mjög algengur í Evrópu, og er það reyndar enn, en margir kjósa nú að rækta blendingsklóna alaskaaspar og sléttuaspar. Sumir klónar þess blendings hefur meiri vaxtarhraða en áður hefur þekkst. Í Norður Evrópu er nú töluvert ræktaður blendingur blæaspar og amerískrar nöturaspar (P. tremuloides). Sá blendingur þykir mjög heppilegur sem hráefni í trjákvoðu fyrir gæðapappír. Þess má geta að lokið var við að raðgreina allt genamengi alaskaaspar á árið 2006 og var hún fyrsta trjátegundin þar sem allt genamengið var kortlagt hjá. Þetta er talið geta flýtt fyrir enn frekari kynbótum og auðveldað beitingu erfðatækni. Meðal þess sem verið er að vinna að er framleiðsla erfðabreyttra klóna með hátt sellulósainnihald, sem gerir etanólframleiðslu hagkvæmari en nú er tilfellið.  

Ræktun og rannsóknir 

Fram til 1990 var lítill áhugi á að nota ösp í skógrækt á Íslandi, en síðan þá hefur aukin áhersla verið á hana, og nú eru u.þ.b. 6% gróðursettra skógarplantna af þessari tegund. Jafnframt hafa verulegir fjármunir og mikil vinna verið lögð í klónatilraunir og kynbætur. Á árunum 1992 til 1995 voru lagðar út klónatilraunir víðsvegar um landið. Margar þeirra tókust með ágætum og veita nú verðmætar upplýsingar um hvaða klónar henta á ólíkum veðurfarssvæðum (Halldór Sverrisson o. fl. 2006). Freyr Ævarsson gerði umfangsmikla rannsókn á erfðabreytileika innan íslensku alaskaasparinnar (Freyr Ævarsson 2007) og skrifaði meistararitgerð um efnið. Aspir fóru að bera fræ hér á landi á áttunda áratug síðustu aldar og þá var safnað fræi og þannig urðu fyrstu alíslensku klónarnir til, og sumir þeirra hafa ratað í klónatilraunir Skógræktar ríkisins. En laust fyrir 1990 voru fyrstu stýrðu víxlanirnar gerðar. Árið 1995 var víxlað saman nokkrum klónum frá suðurströnd Alaska og var tilgangurinn að fá fram klóna sem væru vel aðlagaðir hafrænu loftslagi, og fóru afkvæmin í tilraunir á tveim stöðum á Suðurlandi. Árið 1999 fannst hér í fyrsta sinn ryðsjúkdómur (Melampsora larici-populina) á alaskaösp og óttuðust sumir að hann gæti torveldað mjög ræktun aspar hér á landi. Klónatilraunir voru smitaðar til þess að finna út hvort einhverjir klónar hefðu mótstöðu gegn ryðinu. Árið 2002 voru valdir þrír klónar með sæmilegt ryðþol og þeim víxlað við ýmsa klóna með góða ræktunareiginleika. Fleiri víxlanir voru gerðar árin 2004 og 2006. Afkvæmunum var plantað í tilraunir víða um land. Ekki virðast mörg afkvæmanna vera laus við ryð, en reynt verður að velja úr afkvæmahópunum einstaklinga með gott ryðþol. Árið 2007 voru svo framleiddir tegundablendingar af ösp, sem sýna verulegan vaxtarauka miðað við alaskaösp. Margir þeirra hafa til að bera algjört ónæmi gegn asparryði. Óvíst er hvort ryð verður mikið vandamál nema á Suðurlandi og geta því klónar sem hafa gott veðurþol í öðrum landshlutum líklega nýst þar þótt þeir séu móttækilegir fyrir sjúkdómnum. Þó eru líkur til að í teinungarækt og annarri þéttri ræktun aspar verði alltaf nauðsynlegt að nota klóna með gott ryðþol.  Í upphafi var alaskaöspin á Íslandi nánast laus við alla sjúkdóma og meindýr. Á síðustu árum hafa komið til ný vandamál og ber þar hæst asparryðið. Fiðrildalirfur hafa einnig orðið ágengari á ungum trjám, einkum er ertuyglan (Melanchra pisi) mikilvirk síðsumars. Bjöllutegundin asparglytta (Phratora vitellinae) sem er ný hér á landi hefur verið að breiðast út á suðvesturhorni landsins. Nokkrar rannsóknir hafa verið gerðar á asparryði og ertuyglu og nemendur hafa valið þessa skaðvalda sem viðfangsefni í námsverkefni til BS-prófs (Hrönn Guðmundsdóttir, 2008, Helga Ösp Jónsdóttir, 2009) og Sigríður Erla Elefsen vinnur nú að meistararitgerð um erfðabreytileika asparryðs. 

Elstu skógarreitir sem nú eru til af ösp eru í Austur-Húnavatnssýslu og á Suðurlandi. Sunnlensku skógarnir eru um tvítugt. Hrosshaga-Spóastaðaskógur í Biskupstungum, sem reyndar er blandaður greni, og skógurinn í Þrándarholti (Sandlækjarmýri) eru þeirra stærstir, en í Gunnarsholti er stór tilraunareitur. Eldri asparreitur er til á Gunnfríðarstöðum á Ásum í Austur-Húnavatnssýslu. Í sunnlensku reitina voru valdir klónar frá Alaska sem vel höfðu reynst, einkum klónninn ‘Iðunn’. Reiturinn í Gunnarsholti inniheldur eingöngu þann klón. Tilraunareitir sem lagðir voru út í skóginum í Þrándarholti (Sandlækjarmýri) í Gnúpverjahreppi í byrjun tíunda áratugarins veita nú verðmætar upplýsingar fyrir iðnviðarverkefnið, sem unnið er í samvinnu Rannsóknastöðvarinnar á Mógilsá og járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Einkum fást þar mikilvægar upplýsingar um vaxtarhraða og áhrif mismunadi  þéttleika trjáa á hann og á vaxtarformið. Samkvæmt mælingum sem gerðar voru sumarið 2010 er vöxtur trjánna mjög misjafn eftir því hve þétt er plantað. Þrátt fyrir að hvert tré verði mun stærra ef rúmt er um þau, er lífmassi á hektara meiri ef þétt er plantað (Þorbergur H. Jónsson og Elena Kornyakova, óbirt gögn). Þrátt fyrir meiri viðarafla þar sem þétt er plantað, ríkir óvissa um hvaða þéttleiki gefur mestu hagkvæmnina. Stofnkostnaður af þéttri plöntun er meiri en ef gisið er plantað, vegna þess að kaupa þarf fleiri plöntur og vinna við gróðursetningu er meiri. Hlutfall barkar á móti bolviði er einnig hærra þar sem þétt er plantað. 

Ræktunarland fyrir ösp 

Eigi alaskaösp að vaxa vel þarf frjótt og hæfilega rakt ræktunarland. Snemma kom í ljós að framræstar mýrar henta vel til asparræktar. Einnig eru neðanverðar fjallshlíðar heppilegt land fyrir ösp. Komið hefur í ljós að ösp vex vel á áreyrum og aurum. Hér á landi er nóg af slíku landi en skortur á trjátegundum sem geta numið það. Öspin er því kjörin til þess. Hún þolir að standa langtímum saman í vatnsósa jarðvegi og hún nær í grunnvatn þótt yfirborð þess lækki mikið. 

Nýting aspar 

Asparræktun er stunduð víða um heim til viðar- og trjákvoðuframleiðslu, til skjólbeltaræktar, til kolefnisbindingar og til orkuefnaframleiðslu (lífmassaframleiðslu). Margar aspartegundir eru nýttar, en á síðari tímum eru tegundablendingar oftar en ekki uppistaðan í ræktuninni, þó ekki hér á landi. Nýting aspar er ekki svo mjög frábrugðin nýtingu annarra trjátegunda, en aspir hafa nokkra líffræðilega og vistfræðilega sérstöðu, og viður þeirra hefur einnig sín sérstöku einkenni. Segja má að á Íslandi sé nýting aspar varla hafin, enda á ræktun hennar sér skamma sögu. Tré sem felld hafa verið í görðum hafa þó verið kurluð eins og annað timbur í sorpvinnslu og kurlið eða spænirnir notað í stígagerð og sem undirburður undir búfé og alifugla. Í framtíðinni má búast við að notkunin verði mun fjölbreyttari en nú er. Hér á eftir er drepið á nokkra nýtingarmöguleika aspar á Íslandi. 

Skrauttré

Fyrstu áratugina eftir að öspin kom til landsins var hún aðallega notuð sem skrauttré í garða. Umdeilt er hversu heppilegt er að planta svo stórvaxinni trjátegund í litla heimilisgarða, enda er töluvert um að stórar aspir séu fjarlægðar úr görðum. Á síðustu árum hefur ösp töluvert verið notuð sem götutré og hefur það yfirleitt gefist vel og gefur götum hlýlegan svip. Ösp er einnig gróðursett í útivistarsvæði og skemmtigarða og hentar þar afar vel. Mikill breytileiki er í vaxtarformi ólíkra klóna og með því að nýta sér það má koma í veg fyrir einsleitni í útliti trjáa á slíkum svæðum. Æskilegt er að nota einungis karlklóna í þéttbýli, vegna þess að kventré framleiða mikið magn af fræull sem getur verið hvimleið. 

Skjólbelti

Ösp ætti að nota mun meira í skjólbelti en nú er gert hér á landi. Framan af voru það garðyrkjubændur einir sem nýttu ösp í þessum tilgangi. Víðitegundir hafa mest verið notaðar í skjólbelti á bújörðum, en víða hafa víðibelti enst illa. Ösp hentar vel, þar eð hún nær að skapa veruleg skjóláhrif á skömmum tíma, beltin verða hærri en víðibelti og endast lengur. Í skjóli þeirra má svo rækta aðrar trjátegundir eða annan nytjagróður. 

Landgræðsla

Komið hefur í ljós að öspin vex vel á áreyrum hér á landi, t.d. á Markarfljótsaurum. Þetta þarf ekki að koma á óvart, þar sem þannig vex hún einmitt í heimkynnum sínum í vestanverðri Norður-Ameríku. Á slíkum stöðum gegnir öspin mikilvægu hlutverki við að styrkja árfarvegi og draga úr landbroti og jarðvegseyðingu. Auk þess framleiðir hún lífmassa sem nýtist dýralífi í og við árnar. Vel mætti hugsa sér að nýta alaskaösp í auknum mæli sem áreyrategund hér á landi.  

Viðarframleiðsla

Asparviður er mjúkur og sveigjanlegur (höggþolinn) og hentar vel í vörubretti og sem burðarvirki í byggingar. Viðurinn er hins vegar ekki talin veðurþolinn. Í Sviss eru til gamlar byggingar þar sem burðarvirki og innréttingar eru að mestu úr asparviði. Stór kostur við öspina, a.m.k. svartöspina sem þar er notuð, er að veggjatítlur leggjast ekki á viðinn af einhverjum ástæðum.Viðurinn er lyktarlaus og því mikið notaður í umbúðir utan um matvæli og í vörubretti. Hér á landi er lítil hefð fyrir notkun asparviðar, en á Hallormsstað eru hafnar tilraunir með nýtingu viðar af alaskaösp, m.a. til byggingar sólpalla. Asparviður er einnig ómissandi í bekki í gufuböðum og sánum. 

Lífmassi og orka

Víða um heim er ösp notuð sem hráefni í trjákvoðu til pappírsgerðar. Í vaxandi mæli er nú farið að nýta ösp og víði til þess að framleiða viðarkurl til brennslu í orkuverum. Einnig eru viðarkurl og viðarkol notuð sem kolefnisgjafar í kísilmálmframleiðslu, eins og gert er á Grundartanga. Víðir hefur mikið verið notaður til lífmassaframleiðslu í Norður-Evrópu, en nú er vaxandi áhugi á að nýta einnig ösp. Sem dæmi má nefna að í Svíþjóð er nú verið að leggja út klónatilraunir með yfir 70 asparklóna og meira en 80 blæasparklóna og blendinga á 10 stöðum frá 55. til 64. gráðu norðurbreiddar. Ástæðan fyrir vali víði- og aspartegunda til ræktunar og framleiðslu á lífmassa er hraður vöxtur og góður endurvöxtur frá rót eða stofni. Einnig er auðvelt að auka vaxtarhraða og aðra eiginleika með kynbótum eins og áður er getið um. Auðvelt að vélvæða uppskerustörfin, einkum ef öspin eða víðirinn er ræktaður í skammloturæktun. Úr viðarmassa er hægt að framleiða viðarkol, etanól, lífdísil, vetni, metan og ýmsar gastegundir. Reyndar er það svo, að úr viði er hægt að framleiða allar afurðir sem nú eru framleiddar úr olíu. Spurningin er einungis um hagkvæmni framleiðsluaðferðanna. 

Kolefnisbinding

Á síðustu árum hefur umræða um hnattræna hlýnun veðurfars af völdum aukningar koldíoxíðmagns í andrúmslofti verið áberandi. Eins og nærri má geta eru hraðvaxta aspartegundir og klónar geysilega öflugir við að binda kolefni. Í því sambandi er það mikilvægt að aspir vaxa hratt alveg frá byrjun, en þurfa ekki mörg ár til þess að koma sér fyrir áður en vöxtur hefst að ráði, eins og oft gerist hjá öðrum trjátegundum. Rannsóknir hafa leitt í ljós að binding alaskaaspar á kolefni er mjög breytileg. Við góð vaxtarskilyrði og þétta plöntun hefur bindingin verið áætluð yfir 20 tonn af koldíoxíði á hektara á ári. Algeng binding aspar á skógræktarsvæðum er 14-16 tonn, og á köldustu svæðunum allt niður í 8 tonn á ári, sem er einnig algeng binding í lerkiskógum (Snorrason et al. 2002) .  Tíu ára gamall asparskógur í Gunnarsholti batt þó ekki nema 3,7 tonn af koldíoxíði á hektara á ári að meðaltali fyrstu tíu árin (Bjarni D. Sigurðsson o. fl. 2005), en þess ber að geta að öspin varð fyrir síendurteknu haustkali fyrstu árin eftir útplöntun. Með áburðargjöf er hægt að auka vöxt aspar verulega (Sigurdsson et al. 2001). Líklegt er blendingsklónar gætu bundið mun meira en alaskaöspin gerir nú, einkum á hagstæðum ræktunarsvæðum. Á meginlandi Evrópu bindur ösp 24-29 tonn af koldíoxíði á hektara á ári ofanjarðar (Deckmyn et al. 2004), og með áframhaldandi kynbótum á henni er talið mögulegt að ná fram enn meiri vexti og þar með samsvarandi meiri bindingu kolefnis. 

Lífkol

Áhugaverður möguleiki til þess að draga úr koldíoxíðmagni í andrúmslofti er kolun (pyrolysis) á viði. Þetta er í reynd einungis framleiðsla á viðarkolum, en í stað þess að nota þau sem eldsneyti eru þau plægð niður í jarðveg þar sem þau endast í hundruð eða þúsundir ára. Kolefni er þannig tekið út úr kolefnishringrásinni í náttúrunni og geymt í jörðu. Jafnframt bæta kolin vaxtarskilyrði plantna og stuðla þannig að aukinni uppskeru nytjaplantna. Viðarkol sem þannig eru notuð nefnast lífkol (biochar). Greinar og annar úrgangur frá viðarvinnslu er mjög heppilegt hráefni til framleiðslu á lífkolum. Ekki er framleiðsla eða notkun lífkola orðin algeng í heiminum, en vísindamenn keppast nú við að rannsaka áhrif lífkola á jarðveg og plöntuvöxt og þróa aðferðir við framleiðsluna (Lehmann and Joseph 2009). 

Lokaorð 

Hér hefur verið stiklað á stóru um rannsóknir á öspinni, ræktun hennar og nýtingu. Vaxandi skógrækt og aukin þörf fyrir hraðvaxta trjátegundir. Dýrar og tímafrekar rannsóknir og kynbætur eru byrjaðar að skila sér í öruggari og vaxtarmeiri efniviði.Þörf er nú fyrir ræktunartæknilegar rannsóknir svo sem tilraunir með þéttleika, grisjun og endurnýjun. Uppskerutækni þarf að þróa og bæta.Ónýttir möguleikar í umhverfisbótum liggja í aukinni notkun aspar í skjólbeltum og skjólskógum. Einnig í landgræðslu og landbótum á áreyrum og aurum.Ónýttir möguleikar í iðnaði eru t.d. í viðarframleiðslu og lífmassa fyrir orku og málmiðnað, þar með talin viðarkolaframleiðsla.Ösp er mjög afkastamikil í kolefnisbindingu, og lífkol úr asparafurðum eru spennandi nýjung í landbúnaði og einnig sem aðferð til að taka kolefni úr umferð. 

Heimildir 

Arnór Snorrason og Stefán Freyr Einarsson, 2002. Landsúttekt á skógræktarskilyrðum. Áfangaskýrsla1997-2002 fyrir Suðurland og Suðvesturland. Rit Mógilsár Rannsóknastöðvar Skógræktar 14: 68 bls. 

Bjarni D. Sigurðsson, Arnór Snorrason, Bjarki Þór Kjartansson & Brynhildur Bjarnadóttir. 2005. Kolef­nisbinding með nýskógrækt. Hvar stöndum við og hverjir eru möguleikarnir. Fræðaþing landbúnaðarins 2005, 20-24. 

Bjarni D. Sigurðsson og Brynhildur Bjarnadóttir. 2004. Beinar mælingar á kolefnisbindingu skógræktars­væða. Fræðaþing landbúnaðarins 2004. Bls 269-272.

 Deckmyn, G., Muys, B., Garcia Quijano, J. and Ceulemans, R. (2004). Carbon sequestration following afforestation of agricultural soils: comparing oak/beech forest to short-rotation poplar coppice combining a process and a carbon accounting model. Global Change Biology. Volume 10, Issue 9, pages 1482–1491. 

Freyr Ævarsson (2007) Erfðabreytileiki „íslenskra“ alaskaaspa  Fræðaþing landbúnaðarins 2007. Bls. 45-46. 

Halldór Sverrisson, Guðmundur Halldórsson og Aðalsteinn Sigurgeirsson (2006). Klónatilraunir á alaskaösp. Fræðaþing 2006. 

Helga Ösp Jónsdóttir (2009). Mótstaða asparblendinga gegn asparryði og dreifing ryðs. BS-ritgerð frá Landbúnaðarháskóla Íslands 2009. 

Hrönn Guðmundsdóttir (2008). Ertuygla: áhrif ertuyglu á mismunandi afkvæmahópa alaskaaspar. BS-ritgerð frá Landbúnaðarháskóla Íslands 2008. 

Lehmann, J. and Joseph, S. (ritstj.) (2009). Biochar for Environmental Management. Science and Technology. Earthscan, London, 2009. 404 bls. 

Sigurdsson, B.D.,Thorgeirsson, H. and Linder, S. (2001). Growth and dry-matter partitioning of young Populus trichocarpa in response to carbon dioxide concentration and mineral nutrient availability. Tree Physiology 21, 941–950. 

Snorrason, A., B. D. Sigurdsson, G. Gudbergsson, K. Svavarsdottir and Th.H. Jonsson, 2002. Carbon sequestration in forest plantations in Iceland. Icelandic Agricultural Sciences 15: 81-93.

Stettler, R. F. (1996). Biology of populus and its implications for management and conservation. NRC Research Press, 1996 - 539 síður.Weih, M. (2004). Intensive short rotation forestry in boreal climates: present and future perspectives. Canadian Journal of Forest Research 34, 1369-1378.

Weih, M. (2004). Intensive short rotation forestry in boreal climates; present and future perspectives. Canadian Journal of Forest Research, 34, 1369-1378.

Þorbergur H. Jónsson og Elena Kornyakova (2010). Óbirtar niðurstöður.

Aspir eru heppilegustu götutréin

Það er ekki langt síðan byrjað var að planta trjám við götur á Íslandi. Margir töldu að þetta væri ekki við hæfi á Íslandi; það væri bara verið að apa eftir útlöndum. Aðrir töldu að tré mundu eiga erfitt uppdráttar í íslenskum götum og gætu aldrei orðið þar til neinnar prýði. Síðarnefnda skoðunin á að nokkru leyti rétt á sér. Líf götutrjáa er ekki dans á rósum. Jarðvegurinn er þjappaður og súrefnissnauður eða allt of þurr í þurrkatíð. Salt mengar oft jarðveginn og loftmengun getur skaðað lauf trjánna. Menn töldu að alaskaösp væri það tré sem helst þýddi að reyna. Satt best að segja hefur hún þrifist framar vonum og er orðinn stór þáttur í því að gefa miðborginni hlýlegra yfirbragð en áður var. Til eru margir ólíkir klónar af ösp, og e.t.v. hefði mátt vanda valið betur í einhverjum tilvikum, en smekkurinn er auðvitað ólíkur hjá fólki. Það að rífa upp tré sem eru orðin rótgróin og hafa sannað sig á staðnum og planta öðrum tegundum, sem óvíst er hvort geta þrifist við þessar erfiðu aðstæður, er mjög misráðið. Garðalynur er viðkvæm tegund sem er hér á mörkum þess að geta vaxið. Reynitré þola illa þéttan og loftlítinn jarðveg. En auðvitað væri æskilegt að auka fjölbreytnina í götutrjáaflórunni og þreifa sig áfram með nýjar tegundir. En það er út í hött að ætla að rífa allt upp með rótum sem búið er að planta áður en eitthvað hefur fundist sem gæti komið í staðinn.

Vilja fækka öspum í borginni

Kreppan dregur lítið úr losun

Það þyrfti líklega algjört hrun í efnahagsmálum heimsins til þess að verulega drægi úr losun. Þetta sýnir bara að það verða að koma til aðgerðir til þess að binda koldíoxíð, ef stemma á stigu við aukningu þess í andrúmsloftinu. Engin aðferð til bindingar er jafn einföld og áhrifarík og skógrækt. Íslensk stjórnvöld bregðast við ástandinu með því að skera niður framlög til skógræktar, en samþykkja á sama tíma að aukin skógrækt sé besta aðgerðin til þess að draga úr nettó losun gróðurhúsalofttegunda. Er hægt að taka þessa stefnu alvarlega?

Mun minni samdráttur en menn áttu von á

Lífkol - innlegg í kolefnisumræðuna

 

 

Um undraefnið lífkol (biochar)

Á síðustu árum hefur mikil umræða orðið um lífkol (biochar, charcoal, agrichar, terra preta) sem jarðvegsbætandi efni. Hér er í rauninni aðeins um hið eldforna efni viðarkol að ræða, en lífkol eru framleidd með það að markmiði að vinna þau í jarðveg og koma þannig kolefni fyrir í varanlega geymslu. Í jarðvegi eyðast kolin á hundruðum eða þúsundum ára, en ferskur lífmassi sem grafinn er í jörðu skilar sínu kolefni út í andrúmsloftið á 10-20 árum. Að auki eykur íblöndun ræktunarjarðvegs með lífkolum plöntuvöxt, einkum í ófrjóum og súrum jarðvegi.

Það er langt í frá að þessi aðferð til þess að auka frjósemi jarðvegs sé ný af nálinni. Indíánar á Amazón-svæðinu hafa notað hana í meira en tvöþúsund ár til þess að gera ófrjóan regnskógajarðveginn frjósamari. Við það dökknar hann og kallast terra preta á portúgölsku, en lífkolin hafa einnig verið kölluð þessu nafni víða um heim.

 

 

Lífkol eða viðarkol eru framleidd með bruna þar sem lítið eða ekkert súrefni kemst að. Þau eru langt frá því að vera einsleit afurð. Við framleiðslu þeirra er ýmiss konar lífmassi notaður sem hráefni. Það getur verið trjáviður, gras, hálmur, mykja og fleira, og hin endanlega lífkolaafurð veltur á því hvert hráefnið er. Framleiðsluaðferðin sem nefnist kolun (pyrolysis) ræður miklu, einkum hversu hár hitinn verður og hversu langur tími er notaður til upphitunar. Mest af lífkolum og lífolíu (bio-oil) fæst við 300-500 gáðu hita, en sé hitinn hærri breytist sífellt meira af hráefninu í lofttegundir (afgas) svo sem kolmónoxíð, metan og vetni. Sé gras eða hálmur notað sem hráefni umbreytast 20-30% af efninu í lífkol, en 42-62% sé trjáviður notaður í framleiðsluna og nýjustu tækni beitt. Afgasið er hægt að nýta á ýmsan hátt til orkuframleiðslu. Hér á landi munu afurðir úr skógum verða aðalhráefnið. Þá mætti nýta bolviðinn í framleiðslu viðarkola fyrir kísilmálmverksmiðjur, en greinar og lélegra efni yrði nýtt sem lífkol. Hálmur af kornökrum hentar líka vel í lífkol. 

Myndin sýnir hve fjölbreytt hráefni er hægt að nota til þess að framleiða lífkol og hvaða afurðir kolunin gefur af sér.

 

 

 

Áhrif á jarðveg og plöntuvöxt

 

Lífkolin hafa gífurlega stórt yfirborð sem allir frumuveggir og æðar í plöntuvefnum mynda. Eitt gramm af lífkolum getur þannig haft yfir 300 m2 yfirborð, sem er ótrúleg tala. Þetta mikla yfirborð skapar stóraukna jónskiptahæfni í jarðvegi svo og aukið yfirborð fyrir örverur, sem eru þarna í skjóli fyrir samkeppnis- og afránsörverum og í stöðugu umhverfi.

Áhrif á plöntuvöxt eru fyrst og fremst talin stafa af því að jónskiptaeiginleikar lífkolanna bæti nýtingu næringarefna. Fleira hefur þó verið nefnt, t.d. að kolin veiti gagnlegum örverum, eins og svepprótarsveppum, ákjósanleg skilyrði.

 

 

Talið er að lífkolin bindi stóran hluta af nituroxíðum sem allajafna rjúka úr jarðvegi og einnig ammóníak sem annars mundi tapast úr jarðveginum.  Misvísandi vísbendingar eru varðandi metan; nokkrar rannsóknir sýna minnkun, en a.m.k. ein sýnir aukningu á útstreymi með tilkomu lífkola.

Lífkol eru basísk og hækka sýrustig jarðvegs verulega séu þau plægð niður í hann. Að hluta til er hægt að rekja aukinn plöntuvöxt í súrum jarðvegi sem lífkolum hefur verið blandað í, til hækkunar sýrustigs. Lífkolin koma þannig í stað kölkunar.

Aukning í niturnámi hefur mælst hjá belgjurtum sem ræktaðar voru í lífkolajarðvegi. Áhrifin voru rakin til betra aðgengis Rhizobium-baktería að Mo og B, en að einhverju leyti einnig til aukins aðgengis plantnanna að P , Ca og K ásamt hækkun á pH.

 

Kolefnisbinding

 

Ástæða þess mikla áhuga á lífkolum sem blossað hefur upp á síðustu árum má rekja til umræðunnar um takmörkun á losun gróðurhúsaloftegunda, og þá einkum koldíoxíðs. Notkun lífeldsneytis, sem er kolefnishlutlaust, hefur verið að aukast, t.d. brennsla lífmassa og framleiðsla á orkuefnum úr honum. Hugmyndin um að framleiða viðarkol til geymslu í jarðvegi mun hafa komið fram fyrir tveimur áratugum, en vakti litla athygli. Það sem gaf þessari hugmynd byr undir báða vængi er aukinn þungi í kolefnisumræðunni í heiminum og svo sú staðreynd að íblöndun jarðvegs í ökrum með lífkolum getur aukið uppskeru. Þar með eru slegnar tvær flugur í einu höggi. Unnið hefur verið að því að fá þessa aðferð til kolefnisbindingar viðurkennda í loftslagssáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ef tekst að sýna fram á varanleika þessarar geymsluaðferðar virðast miklar líkur á að það takist að fá slíka viðurkenningu. Rannsóknir hafa flestar verið gerðar í hitabeltinu, en ending kolanna í jarðvegi tempraða beltisins og áhrif á plöntuvöxt þar þarf að rannsaka betur. Sveiflur á milli frosts og þíðu gætu t.d. aukið niðurbrot lífkola. Eins þarf að rannsaka betur jarðvegsáhrif og endingu hinna ólíku lífkolagerða.

 

Heimildir

 

Lehmann, J., J. Gaunt and M. Rondon (2006). Bio-char sequestration in terrestrial ecosystems - A review. Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change 11: 403-427

 

Lehmann J. and M. Rondon (2006) Bio-char soil management on highly weathered soils in the humid tropics. In Uphoff N et al. (ed.) Biological Approaches to Sustainable Soil Systems. CRC Press, Boca Raton , FL. pp.517-530

 

Major J, Rondon M, Molina D, Riha S and Lehmann J (2010). Maize yield and nutrition during 4 years after biochar application to a Colombian savanna oxisol. Plant and Soil 333: 117-128

 

Rillig, Matthias C., Marcel Wagner, Mohamed Salem, Pedro M. Antunes, Carmen George, Hans-Günter Ramke, Maria-Magdalena Titirici and Markus Antonietti (2010). Material derived from hydrothermal carbonization: Effects on plant growth and arbuscular mycorrhiza. Applied Soil Ecology Volume 45, Issue 3, July 2010, Pages 238-242

 

Rondon, Marco A.  & Johannes Lehmann & Juan Ramírez & Maria Hurtado (2007). Biological nitrogen fixation by common beans (Phaseolus vulgaris L.) increases with bio-char additions. Biol Fertil Soils 43:699-708

 

Van Zwieten, L. & S. Kimber & S. Morris & K. Y. Chan & A. Downie & J. Rust & S. Joseph & A. Cowie (2010). Effects of biochar from slow pyrolysis of papermill waste on agronomic performance and soil fertility. Plant Soil 327:235-246

 

Vefslóðir

 

http://www.biochar-international.org/ukbrc

 

http://www.biochar.info/biochar.biochar-articles.cfml

 

http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7924373.stm

 

http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/richardblack/2010/08/last_year_you_could_hardly.html

 

http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/ESDB_Archive/eusoils_docs/other/EUR24099.pdf

 

http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ef9501859

 

Lúpínuumræðan sett í samhengi

Það voraði vel í ár og sumarið hefur verið gróðri hagstætt, svo allt í lífríkinu hefur verið fyrr á ferðinni en venja var fyrr á árum. Í síðasta mánuði var blómgun margra trjáa og runna óvenju mikil og margar jurtir áttu einnig sitt blómaskeið í júní. Ein af þeim jurtum sem setur mikinn svip á júnímánuð víða í grennd við þéttbýli er alaskalúpínan, sem er plöntutegund sem óþarft er að kynna. Umræður um þessa plöntu hafa oft verið líflegar, en þó líklega aldrei eins og nú. Orsökin er skýrsla Náttúrufræðistofnunar Íslands (NÍ) og Landgræðslu ríkisins (Lr) um alaskalúpínu og skógarkerfil og yfirlýsingar um aðgerðir gegn lúpínu og greinaskrif í framhaldinu.

 

 Viðbrögð skógræktarfólks 

Viðbrögð margra aðdáenda lúpínunnar hafa verið hörð. Stofnuð hefur verið fésbókarsíða til stuðnings lúpínunni og Skógræktarfélag Íslands og Skógrækt ríkisins hafa gagnrýnt skýrsluna harðlega. Umhverfisráðherra hefur látið þessa gagnrýni sem vind um eyrun þjóta og heldur fast við sín áform um takmarkanir á notkun lúpínu og áform um eyðingu hennar á svæðum þar sem sérfæðingar NÍ telja að hún eigi ekki heima.

 

Rök fyrir aðgerðum og mótrök 

Höfuðrök lúpínuandstæðinga hníga að því að lúpínan ógni öðrum plöntutegundum og vistkerfum og dragi úr líffræðilegum fjölbreytileika. Lúpínuvinir draga allt þetta í efa. Engum plöntutegundum sé ógnað né heldur séu vistkerfi í hættu vegna lúpínunnar. Þeir telja einnig að NÍ túlki hugtakið líffræðilegan fjölbreytileika mjög þröngt, þar sem aðeins sé litið á fjölda þeirra plöntutegunda sem lúpínan kann að yfirskyggja, en ekkert tillit tekið til aukins fjölbreytileika örvera og dýralifs í kjölfar lúpínunnar. Höfundar skýrslunnar fyrrnefndu kæri sig einnig kollótta um aukna framleiðslu og líffræðilega burðargetu hins nýja eða breytta vistkerfis.

 

Framandi tegundir í skógrækt 

Eitt atriði skýrir þó andstöðu skógræktarmanna öðru fremur. Það er sú áhersla sem oft er lögð á skaðsemi innfluttra eða framandi ágengra plantna, eins og það er orðað. Fullyrðing eins og: „Þessi tegund er innflutt og á því ekki heima hér”, fer mjög fyrir brjóstið á skógræktarfólki, sem skýrist auðvitað af því að flestar trjátegundir sem hér eru ræktaðar eru innfluttar. Áhugafólki um skóggræðslu á landinu þykir því nærri sér höggvið og óttast að ef stjórnvöld halda áfram með áform í anda lúpínuskýrslunnar, muni röðin brátt koma að trjá- og runnategundum sem notaðar eru í skógrækt. Nýleg norsk lagasetning sýni hvað getur gerst ef menn sofna á verðinum gagnvart öfgasinnuðum náttúruverndarmönnum.

 

Útlendingahatur og aðskilnaðarstefna? 

Sumum náttúruverndarsinnum verður tíðrætt um innfluttar eða framandi ágengar tegundir og vilja gera stóran mun á þeim og innlendum ágengum tegundum. Hver eru rökin fyrir því að skipta íslensku flórunni í innflutta og innlenda tegundahópa? Við skulum vera þess minnug að eftir ísöldina voru plöntutegundir á Íslandi líklega aðeins fjórðungur af þeim fjölda sem nú er hér. Sennilega hefur um fjórðungur af íslensku flórunni flust hingað með mönnum, viljandi eða óviljandi eftir landnám. Þar á meðal eru líkast til allar íslensku belgjurtirnar. Á síðustu öld var farið að flytja nýjar plöntutegundir markvisst inn í landið til reynslu, en í gegn um tíðina hafa margar tegundir slæðst hingað meira og minna af tilviljun.

Í þeirri viðleitni að flokka plöntutegundir í íslenskar og framandi tegundir lentu menn í þeim vanda að ákveða hve lengi innflutt tegund þyrfti að hafa verið á landinu til þess að hafa öðlast þegnrétt og teljast íslensk. Átti einungis að telja þær tegundir íslenskar sem sannanlega voru hér við landnám? Ekki gekk það vegna þess að engin veit með vissu um allar tegundir sem þá kunna að hafa verið hér, þótt margar séu þekktar úr jarðlögum. Átti að miða við sautjándu, átjándu eða nítjándu öld þegar meiri heimildir voru tiltækar um flóruna en áður? Einhverra hluta vegna leist mönnum ekki á það og niðurstaðan varð að miða við 3. útgáfu Flóru Íslands sem kom út árið 1948. Allar tegundir sem þar eru skráðar skulu teljast íslenskar, en aðrar teljast innfluttar eða framandi. Höfundum Flóru Íslands var raunar kunnugt um margar tegundir sem voru komnar hingað fyrir árið 1948,  en höfðu óverulega útbreiðslu og var því ýmist sleppt eða skráðar sem slæðingar.

Alaskalúpínan er ein þeirra tegunda sem ekki náði neinni útbreiðslu fyrr en eftir miðja síðustu öld, þótt hún hafi komið til landsins miklu fyrr. Einkum voru það skógræktarmenn sem dreifðu lúpínunni til að byrja með, vegna þess að þeir höfðu yfir friðuðu landi að ráða. Sú sögulega staðreynd skýrir kannski að hluta viðbrögð þeirra við eyðingaráformunum. Seinna tók svo Landgræðslan lúpínuna í sína þjónustu og sáði sums staðar í stór og samfelld uppgræðslusvæði. Líkja má þeirri breytingu sem lúpínan hefur víða valdið á gróðurfari við kraftaverk. Lúpínan er fyrir löngu komin um allt land og dreifist nokkuð hratt út um mela og grundir þar sem ekki er sauðfjárbeit. Í augum sumra málsmetandi náttúrufræðinga er hún samt enn framandi tegund. Þessu er öfugt farið þegar um skordýr eða fugla er að ræða. Dýrin, t.d. vespur, hunangsflugur eða glókollur, eru orðnir íslenskir borgarar örfáum árum eftir að þeirra verður fyrst vart. Þau þurfa aðeins að sanna að þau geti lifað hér.

 

 

Leggjum niður aðskilnaðarstefnuna

Mín tillaga er sú að við hættum að skipta íslensku flórunni í íslenskar og útlenskar (framandi) tegundir. Allar plöntutegundir sem nú eru í landinu og hafa náð einhverri útbreiðslu ætti að telja íslenskar. Það þýðir auðvitað ekki að okkur líki vel við þær allar eða að sumar þeirra geti ekki orðið illgresi við einhverjar aðstæður. Tegundir sem lengi hafa verið í landinu geta verið til ama engu síður en tegundir sem nýlega hafa flust til landsins. Og til eru tegundir sem margir hefðu óskað að ekki hefðu borist til landsins. En við verðum að sættast við flóruna okkar eins og hún er.

 

Óæskilegar tegundir

Hafandi sagt þetta vil ég taka skýrt fram að til eru tegundir, sem enn eru ekki hingað komnar, sem við óskum ekki eftir að fá til landsins. Þar má nefna ýmsar eitraðar tegundir, þyrnóttar tegundir eða illgresi (ágengar tegundir) af ýmsu tagi. Óvíst er hverjar þeirra myndu ná hér fótfestu, en með hlýnandi veðurfari aukast líkur á því. Þess vegna ætti umhverfisráðuneytið að setja sem fyrst saman lista yfir plöntutegundir sem óleyfilegt sé að flytja inn í landið. Landbúnaðarráðuneytið setti fyrir löngu reglugerð með lista yfir þá plöntuskaðvalda sem bannað er að flytja til landsins. Það er miklu betri og skilvirkari leið en sú sem umhverfisráðuneytið hugðist fara, sem sé að banna innflutning allra nýrra plöntutegunda. Þar var þó gert ráð fyrir að hægt væri að veita undanþágu að fenginni umsögn NÍ. Vandamálið er þó alltaf að ná að kynna slíkar reglur fyrir almenningi. Bannlista þarf að kynna rækilega ef bannið á að ná tilgangi sínum.

 

Alaskalúpína er ein af mörgum belgjurtategundum 

En svo aftur sé vikið að lúpínunni. Vel má vera að alaskalúpína hafi verið ofnotuð á ýmsum stöðum og menn hafi ekki sést fyrir í ákafa sínum við að bæta landið. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að nýta ætti fleiri tegundir belgjurta til landbóta. Trjátegundir eins og elri mætti einnig nota víðar. Í nýútkomnu Skógræktarriti er ágætt yfirlit yfir tegundir belgjurta sem til greina koma. Vandinn er sá að fræ af flestum þeirra er ekki á markaði. Þó er fræ af smárategundunum fáanlegt, en þar er þó um stofna að ræða sem ætlaðir eru til túnræktar en ekki landgræðslu. Á hálendi Íslands og við erfið skilyrði á láglendi er þó líklega engin tegund jafnoki alaskalúpínu.

Akurskógrækt og lífmassi

Einföld skilgreining á skógrækt er að hún sé fræðigreinin sem fjallar um að planta trjám og hirða um þau. Skógfræðingar þætta saman mannafla, fjármagn, landnotkun, vistfræðiþekkingu og verkkunnáttu á þann hátt að til verði skógur sem uppfyllir markmið ræktunarinnar. En hvað er þá tré? Tré hefur verið skilgreint sem viðarkennd fjölær planta sem hefur einn megin stofn og oftast greinilega krónu. Runnar, sem eru margstofna trjákenndar plöntur eru þá ekki tré samkvæmt þessari skilgreiningu og ræktun runna er ekki skógrækt. Mörk milli trjáa og runna eru hins vegar oft óljós, sem sést vel í íslenska birkiskóginum, og því e.t.v. rétt að skilgreina skógrækt sem ræktun og umhirðu viðarplantna.

 

 

Sé litið á tilganginn með skógrækt vandast málið enn frekar. Í sinni einföldustu mynd er skógrækt fólgin í umsjón með náttúruskógum. Stundum er einungis um aðgerðir eins og friðun eða takmörkun á fjölda beitardýra að ræða. Í öðrum tilfellum er umhirðan fólgin í lágmarks grisjun og því að fjarlægja fallin tré. Jafnvel stígagerð fyrir ferðamenn og sala veiðileyfa fellur undir starfssvið skógræktar.

 

Á hinum jaðri skógræktar er ræktun sem miðar að framleiðslu viðar og lífmassa með hámarks arðsemi í huga. Slík skógrækt á margt sammerkt með akuryrkju. Enda er það svo að landeigandinn stendur iðulega frammi fyrir vali um það hvort hann vill rækta tré eða runna til framleiðslunnar eða hvort hann á að veðja á stórvaxnar grastegundir, hamp eða repju, svo dæmi séu tekin. Þá er að sjálfsögðu um lífmassaframleiðslu að ræða en ekki framleiðslu timburs.

 

Skógrækt sem miðar að lífmassaframleiðslu, og mætti nefna akurskógrækt, hefur mun styttri ræktunarlotu en skógrækt sem ætluð er til timburframleiðslu. Algeng ræktun varir í 3-20 ár. Ræktun í 3-8 ár nefnist á ensku short rotation coppice (SRC) og hefur verið nefnd teinungarækt og ef ræktunarlotan er 8-20 ár er skógræktin nefnd short rotation forestry (SRF), sem gæti kallast skógrækt með stutta lotu eða skammlotuskógrækt. Í fyrrnefndu ræktunina veljast oft víðitegundir, en aspir, elri, Eucalyptus (tröllatré) o.fl. í lengri ræktunarlotuna. Lengri ræktunin getur gefið af sér borðvið við góð skilyrði.

 

 

Í grannlöndum okkar og í Norður-Ameríku hefur skógrækt til lífmassaframleiðslu færst mjög í vöxt. Viðurinn hefur verið nýttur til pappírsframleiðslu og til beinnar brennslu, en nú er í vaxandi mæli leitast við að þróa hagkvæmar aðferðir til þess að framleiða úr lífmassanun fljótandi eldsneyti, einkum vínanda (etanól). Töluvert hefur verið framleitt af vínanda með með bruggun korns, en mörgum þykir það sóun, þar sem korn ætti fremur að nýta til manneldis eða fóðurs.

 

Spyrja má hvort íslensk skógrækt eigi eitthvað erindi í orkuskógrækt. Í ljósi mikillar innlendrar og sjálfbærrar orkuframleiðslu kann það að þykja ólíklegt. En þá þarf að hafa í huga að um þriðjungur orku okkar fer til þess að knýja samgöngu- og flutningatæki og fiskiskipaflotann. Etanól og lífdísill gætu þegar tímar líða orðið mikilvægt eldsneyti og leyst jarðefnaeldsneyti af hólmi.

Á Íslandi eru svæði þar sem lítið er um jarðhita. Þar gæti hentað að brenna viði til húsakyndingar. Á Hallormsstað á Héraði er farið af stað tilraunaverkefni með fjarvarmaveitu frá kyndistöð sem brennir viði.

Í vissar gerðir málmframleiðslu þarf kolefnisgjafa. Sumarið 2009 skrifuðu Skógrækt ríkisins og Elkem Ísland undir samning um að Skógræktin útvegaði 1000 tonn af grisjunarviði úr íslenskum skógum í tilraunaverkefni þar sem ferskt viðarkurl er notað sem kolefnisgjafi í stað jarðefnaeldsneytis í járnblendiverksmiðju Elkem á Grundartanga. Reynist viðarkurlið vel er stefnt að langtímasamningi um notkun íslensks iðnviðar á Grundartanga. Ljóst er að þá verður þörf fyrir mörg þúsund tonn af kurli árlega. Ásamt Skógrækt ríkisins stóðu Landsamtök skógareigenda, Skógræktarfélag Íslands og skógræktarfélögin í nágrenni verksmiðjunnar að samningsgerðinni.

 

Mikið magn af kurli úr íslenskum viði er nú í notað sem undirburður undir hesta, svín og fiðurfénað. Sá markaður fyrir íslenskt hráefni hefur vaxið mjög eftir að gengi krónunnar féll og innflutningur á spónum og kurli varð óhagkvæmur.

 

Tré fyrir lífmassaskógrækt  

Í mörgum íslenskum skógum er orðið tímabært að grisja. Það er einkum viður úr þeirri grisjun sem nú er nýttur í framleiðslu undirburðar og í verkefnið á Grundartanga. Íslenskir skógar sem komnir eru á grisjunarstig eru ekki miklir að vöxtum og því tímabært að fara að huga að skógrækt sem miðar að hagkvæmri framleiðslu á lífmassa fyrir umræddan markað og til orkuefnaframleiðslu.

Vöxtur trjáa hér á landi vissulega minni en við bestu skilyrði erlendis, en þessi bestu skilyrði eru óvíða, og mælt í massa er vöxturinn alls ekki svo lítill á Íslandi sé hann borinn saman við vöxt í öðrum norðlægum löndum. Viður er þar að auki dýr í flutningi og er flutningskostnaður um fjórðungur til þriðjungur af verðmæti innflutts iðnviðar. Einnig má nefna að kostnaður við að koma upp iðnviðarskógi hér á landi er líklega mun minni en víða erlendis vegna minni stofnkostnaðar. Verð á landi er hér lægra en víðast hvar í þéttbýlum landbúnaðarlöndum. Hér er girðingarkostnaður lægri en víða erlendis þar sem verjast þarf nagdýrum og hjartardýrum. Kostnaðar við eyðingu illgresis er einnig minni í íslenskri skógrækt en víða gerist erlendis.

Með kynbótum og úrvali getum við eignast klóna og stofna sem vaxa mun hraðar en þau tré sem nú eru ræktuð og bætt þannig samkeppnisstöðu okkar. Einfaldast og fljótlegast er að kynbæta víði og ösp. Kynbætur á þessum ættkvíslum eiga sér langa sögu á meginlandi Evrópu og í Ameríku. Hér hefur töluvert verið unnið að klónaprófunum á víði og ösp, og þá aðallega unnið með óbreyttan efnivið frá Alaska. Aspir fóru að bera fræ hér á landi á áttunda áratug síðustu aldar. Á Akureyri var mikil fræmyndun laust fyrir 1980 og var þá safnað fræi. Af því eru komnir nokkrir klónar sem eru í tilraunum Rannsóknastöðvar Skógræktar ríkisins á Mógilsá. Á Hvolsvelli var safnað fræi 1983 og eru klónar af því fræi í tilraunum. Fyrsta skipulega stýrða víxlun var gerð á Mógilsá 1988 í tengslum við iðnviðarverkefnið sem þá stóð til að setja af stað. Það var víxlun milli Iðunnar og Keisara, en 25 klónar af þeirri víxlun eru nú í Hellisskógi við Selfoss og víðar á Suðurlandi. Árið 1995 var víxlað saman nokkrum klónum frá suðurströnd Alaska og fóru afkvæmin í tilraunir á tveim stöðum á Suðurlandi. Stýrðar víxlanir á milli margra ólíkra klóna af alaskaösp voru gerðar árin 2002, 2004 og 2006. Afkvæmaprófanir úr þeim víxlunum hafa verið lagðar út víða á landinu, og vorið 2008 var byrjað að velja efnileg tré úr þessum tilraunum. Árið 2007 voru framleiddir tegundablendingar af ösp, þar sem alaskaösp og sléttuösp (Populus deltoides) var víxlað, og úr þeim efniviði er nú verið að velja efnilega klóna til prófunar.

 

 

Mikið verk er óunnið við að prófa allan þann efnivið sem orðið hefur til í fyrrnefndum verkefnum. Æskilegt væri að hefja kynbætur á víði og jafnvel elri og reyni, með það að markmiði að fá fram klóna og stofna sem henta í teinungarækt eða skammlotuskógrækt til lífmassaframleiðslu. Því miður er takmörkuðu fjármagni veitt til kynbótaverkefna af opinberri hálfu, og erfiðlega gengur að fá rannsóknasjóði til þess að styrkja verkefni sem taka langan tíma í framkvæmd.

 

Erlendis er víðir mest notaður í teinungarækt (SRC) en ösp í skógrækt með stutta lotu (SRF). Víðirinn er sleginn á 3-5 ára fresti og þetta endurtekið a.m.k. fjórum sinnum á sömu plöntunum. Öspin er felld á bilinu 8-20 ára og stundum aðeins uppskorin einu sinni og þá plantað aftur eða landið tekið til annarra nota. Æskilegt er talið að stofnar nái 15 sm þvermáli í brjósthæð þegar trén eru felld. Bestu klónar sem völ er á hér á landi gætu hugsanlega náð þessu marki við 15-20 ára aldur og væru trén þá 13-16 metra há. Einnig mætti nota valda asparklóna í teinungarækt og e.t.v. uppskera á 5-6 ára fresti. Í þá ræktun þarf að nota klóna sem mynda fljótt marga sprota frá stubbum eftir að trén hafa verið höggvin.

Fleiri trjátegundir koma til greina í akurskógrækt. Má þar t.d. nefna elritegundir og reynivið.

 

Kostir akurskógræktar 

Fyrir landeigendur hefur skammtímaskógrækt af því tagi sem hér hefur verið lýst ýmsa kosti. Mikilvægast er að skógareigandinn fær tekjur sínar mun fyrr en ef um hefðbundna skógrækt er að ræða. Eftir að ræktunarlotu lýkur getur hann tekið landið til annarra nota ef honum sýnist svo. Það þarf einnig mun minna land fyrir framleiðsluna en venjulega fer undir hefðbundinn skóg. Oft er talað um að skógrækt keppi um land við kornrækt og aðra fóður- eða matvælaframleiðslu. Það er varla tilfellið hér á landi. Íslenskar bújarðir eru yfirleitt það stórar að ekki er þörf á að nýta allt landið fyrir fóðurrækt. Ræktun hraðvaxta trjátegunda hentar oft vel á landi sem er ekki heppilegt til kornræktar eða túnræktar, t.d. á framræstum mýrum eða grýttu landi. Það er einnig kjörið að skipuleggja skógræktina þannig að skógurinn veiti skjól fyrir aðra ræktun og búpening. Allt mælir því með því að hefja sem fyrst tilraunir með akurskógrækt. Á næstu árum munum við vonandi eignast úrval klóna af ösp og e.t.v. fleiri trjátegundum sem henta fyrir akurskógrækt í öllum landshlutum.

 

Þessi grein birtist örlítið stytt og breytt í blaði Landssamtaka skógareigenda í vor.

 

Trúverðugleiki og traust

Ég horfði á Kastljósið í kvöld þar sem Þórhallur saumaði að Jóni og Degi. Mér fannst eins og oft áður ekki auðvelt að skilja svör grínistans, en hafði þó á tilfinningunni að hann væri nú að tala í fullri alvöru. Þórhallur spurði hann hvað eftir annað af hverju hann hefði ekki leitað til Sjálfstæðisflokksins líka. Jón svaraði hvað eftir annað að þetta væri spurning um að spilla ekki trúnaði og trausti. Ég er fyrst nú að átta mig á því hvað hann átti við. Flokkur sem leitar til margra flokka til þess að kanna hver býður best missir trúnað og traust.

Jón Gnarr verður borgarstjóri

Norsk-íslenska lúpínuumræðan

Nýlega birtist frétt í norska ríkisútvarpinu um að fyrirhugað væri að leggja blátt bann við ræktun lúpínu í Noregi (sjá tengil).

http://www.nrk.no/nyheter/distrikt/nordland/1.7132956

Fyrir skömmu kynnti íslenski umhverfisráðherrann áform um að kortleggja útbreiðslu alaskalúpínu og að eyða henni á vissum stöðum. Ekki er þó um að ræða sömu lúpínutegundina í löndunum, þar sem í Noregi er það garðalúpína (Lupinus polyphyllus) sem málið snýst um. Á þessum tegundum er þó enginn eðlismunur. Mjög fróðlegt er að skoða umræðuna um fréttina í tenglinum hér fyrir ofan. Hún minnir óneitanlega á margt sem sagt er um lúpínu hér á landi. Sitt sýnist hverjum eins og gengur. Í norsku umræðunni kemur þó fram sjónarmið sem ekki hefur heyrst svo mikið hér heima, en það er að afstaðan til lúpínunnar fylgi mjög stjórnmálaskoðunum fólks. Þjóðernissinnaðir vinstrimenn hatast við lúpínuna en hægrimenn eru henni hliðhollir. Þarna skín auðvitað í gegn ólík lífsskoðun þessara hópa varðandi afskipti ríkisins af málefnum þegnanna. Sumir vilja hafa allt sem frjálsast en aðrir eru fylgjandi ströngu aðhaldi og eftirliti stjórnvalda. Þetta yfirfærist á náttúruna, en þar kemur líka til óskin um að halda náttúrunni sem mest óbreyttri og forðast allt sem virðist famandi og sumir telja ekki eiga heima í náttúru landsins. Þeir sem lengst gengu í þessu voru nasistar í Þýskalandi, sem seint verða þó kenndir við vinstrimennsku.

Viðbrögð við ákvörðun íslenska umhverfisráðherrans urðu nokkur. Á Fésbókinni var stofnuð síðan „Vinir lúpínunnar“ til varnar þessari plöntutegund (sjá http://www.facebook.com/profile.php?id=100000648332290&v=info#!/group.php?gid=117724394910732 ). Urðu þar allsnörp orðaskipti til að byrja með, en umræðan hefur nú róast.

Eitt er að stjórnvöld lýsi yfir vilja sínum en annað hvort stefnan er framkvæmanleg. Allar herferðir til eyðingar eða útrýmingar á lífverum sem komið hafa sér fyrir í lífríkinu kosta mikla fjármuni. Jafnvel í hinu auðuga olíuríki frænda okkar er deilt um það til hvaða verkefna sé brýnast að verja fjármunum almennings. Og víst er að mörgum þykja mörg verkefni meira aðkallandi en eyðing framandi plantna, jafnvel þótt þær geti á vissum stöðum flokkast undir illgresi.

Hér á landi er augljóst hvað veldur aukinni útbreiðslu alaskalúpínu, en það er afnám sauðfjárbeitar á stórum svæðum. Sé beit aflétt breytist margt í gróðurfarinu. Vilji menn viðhalda gróðurfari beitarlandsins er aðeins ein leið fær; að beita landið.

Óvissuferð í boði Ólafs Ragnars Grímssonar

Þau stórtíðindi hafa orðið að forseti Íslands hefur hafnað lögum frá Alþingi um samþykki sitt. Þetta er reyndar annað skiptið sem hann leikur þann leik. Munurinn er sá að í fyrra skiptið var um að ræða lítt ígrundað mál sem skipti þjóðina litlu, en nú er efnahagslegri afkomu þjóðarinnar teflt í tvísýnu sem og áliti þjóðarinnar erlendis.

Rökstuðningur forsetans byggðist einkum á tvennu. Í fyrsta lagi miklum fjölda undiskrifta sem honum höfðu borist, og í öðru lagi naumur meirihluti fyrir frumvarpinu á Alþingi. Hann seildist meira að segja svo langt í málflutningi sínum að halda því fram að meirihluti alþingismanna vildi þjóðaratkvæðagreiðslu, þrátt fyrir að þingið hafi fellt tillögu um slíka atkvæðagreiðslu. Í þriðja lagi má nefna að hann taldi að ákvörðun sín mundi efla samstöðu meðal þjóðarinnar!

Ég ætla að gera undirskriftasöfnunina að umtalsefni. Fróðlegt væri að fá greiningu á því af hvaða hvötum fólk skrifaði undir áskorun til forseta um að neita að undirrita lögin.  Í mínum huga eru það þrír hópar sem hafa þarna tekið höndum saman.

1. Hópurinn sem neitar að við eigum að borga. Þetta fólk hefur haldið því fram að íslenskir skattgreiðendur eigi ekki að borga skuldir einkabanka. Þegar þessu fólki er bent á alvarlegar afleiðingar þess að standa ekki við skuldbindingar okkar (sem það reyndar viðurkennir ekki að séu til staðar), svo sem álitshnekkir okkar í hópi þjóðanna og engin fjárhagaðstoð frá öðrum þjóðum, heldur þetta fólk því blákalt fram að við getu spjarað okkur án allrar lánafyrirgreiðslu. Ég kalla þetta afneitunarhópinn.

2. Hópurinn sem vill fella ríkistjórnina. Þetta er hópur fólks sem sér möguleikann á að koma ríkistjórninni í mikil vandræði með því að fá forsetann til að setja málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá væru verulegar líkur á að meirihlutinn felldi lögin úr gildi og slíkur ósigur mundi vafalítið verða til þess að stjórnin segði af sér. Þá yrðu kosningar og möguleiki fyrir stjórnarandstöðuna að komast í ríkisstjórn að þeim loknum.

3. Hópur sem telur að við getum náð betri samningum við Breta og Hollendinga. Í þessum hópi eru vafalaust menn úr öllum flokkum og ég hef að vissu leyti skilning á sjónarmiðum þessa fólks. En eru miklar líkur á því að eitthvað meira náist fram í nýjum samningaviðræðunum? Þessi hópur lætur oft eins lítið hafi verið reynt og heldur því fram að samningamenn okkar hafi verið vanhæfir. Senda þurfi nýja og harðsnúna nefnd, sem sýnt geti Bretum og Hollendingum í tvo heimana, til Lundúna og Haag. Gallinn er sá að slíkar viðræður gætu orðið mjög langvarandi og óvíst að betri samningur fengist. Sumir hafa raunar spáð því að hann gæti orðið verri en sá sem við höfum nú. Á meða lægi íslenskt efnahagslíf í dvala og hætta ykist á atvinnuleysi og landflótta.

Vafalaust voru fleiri ástæður fyrir undirskriftum, t.d. persónuleg óvild í garð forsetans og ósk um að koma honum í vanda. Og svo er alltaf hópur sem skrifar undir af greiðasemi við ættingja og vini.

Vonir sumra forsvarsmanna undirskriftasöfnunarinnar stóðu til þess að skilningur á bágri stöðu okkar og samúð með þjóðinni ykist við að lögunum yrði hafnað. Fyrstu viðbrögð erlendis frá benda síður en svo til þess. Skýring stjórnarandstæðinga á því er að það sé ríkisstjórninni að kenna; hún hafi látið undir höfuð leggjast að kynna málstað okkar erlendis!